autor: Guidesailing

 

Gdańscy historycy, literaci, dziejopisarze oraz  popularyzatorzy dziejów miasta, jak na przykład  prof. Jerzy Samp czy Waldemar Nocny, zaledwie wspominają w swoich opracowaniach dotyczących Stogów, iż do 1945 roku istniał tu cmentarz, po którym nie ma obecnie śladu, a w miejscu obecnego kościoła katolickiego znajdował się kościół ewangelicki.

Jak udało się jednak ustalić, nie są to ścisłe informacje. Po cmentarzu pozostały czytelne ślady w terenie. Również kościół ewangelicki zlokalizowany był w innym miejscu niż obecny kościół katolicki. Z całą pewnością było to bardzo ciekawe odkrycie w trakcie dociekań i poszukiwań informacji o starym cmentarzu ewangelickim na Stogach, który, jak się okazało, nie był miejscem pochówku wyłącznie ewangelików.

Sporo zamieszania do poszukiwań archiwalnych wprowadził również fakt, iż istnieje drugi historyczny cmentarz na Stogach... ale malborskich. Tamten jednak to jedna z najstarszych nekropolii Menonitów w Polsce, założona już w XVI wieku przez protestanckich osadników holenderskich. Obecnie znajduje się tam wielka składnica stelli, czyli nagrobków mennonickich z terenu całych Żuław Wiślanych.

Do roku 1860 mieszkańcy Stogów należeli do parafii  w Bonsack (dzisiejsze Sobieszewo). Drugim kościołem, z którego korzystali przed końcem XIX wieku był Kościół Garnizonowy św. Olafa z początku  XIX w. w Wisłoujściu, położony w obrębie tamtejszej Twierdzy (Szaniec Wschodni). Zmarłych z osady Stogi, wsi rybackiej Górki (Neufahrwasser) oraz kilku innych osad i kolonii na Mierzei Wiślanej chowano wówczas na cmentarzu w Bonsack oraz Weichselmunde (Wisłoujście).

Od roku 1860 administracyjnie przyłączono mieszkańców Stogów do Kościoła św. Barbary przy Długich Ogrodach, a w 1896 roku utworzono na Stogach parafię ewangelicką przy nowo wybudowanym w latach 1895-1896 kościele pod wezwaniem Chrystusa Króla.

Cmentarz ewangelicki powstał w nadmorskiej wsi Stogi w rok po zakończeniu budowy neogotyckiego kościoła ewangelickiego. Założono go na planie prostokąta o wymiarach 47 m na 255 metrów, czyli powierzchni prawie 12 tysięcy metrów kwadratowych. Pierwsze pochówki w tym miejscu rozpoczęły się w 1897 roku.  Jak udało się ustalić na podstawie źródeł archiwalnych oraz wywiadów, na cmentarzu znajdowały się groby z datami zgonów  od 1897 do 1942 roku. Przez prawie pół wieku pochowano tutaj ok. 1250 osób, w tym 30 żydowskich mieszkańców dzielnicy, których pochówki datuje się od lat dwudzistych XX wieku*.

Cmentarz został zamknięty jesienią 1942 roku z uwagi na zapełnienie grobami niewielkiego terenu. Ostatnie nieformalne pochówki ofiar działań wojennych, cywili i wojskowych, z terenu Stogów przeprowadzono między marcem i majem 1945 roku w narożniku północno - wschodnim cmentarza. Nieznana jest liczba pochowanych osób. Na zbiorowej mogile ustawiono brzozowy krzyż, który zachował się do lat osiemdziesiątych XX wieku. Do lat dziewięćdziesiątych zachowały się natomiast charakterystyczne nagrobki z macewami w środkowej części dawnego cmentarza.

Na podstawie stanu zachowania, przed usunięciem nagrobków po roku 1994, udało się ustalić, że najbardziej okazałym pomnikiem grobowym  był granitowy obelisk o wysokości prawie dwóch metrów, pod którym pochowano w 1919 wojskowego, kapitana Willi Schmidta.

Jak wykazują parafialne księgi pochówków w okresie Wolnego Miasta Gdańska (1920-1939), chowano tu również obywateli gdańskich pochodzenia polskiego (np. w 1926 roku - np. Luisa Zielinski, Tadeusz Bronowski).

W części środkowej nekropolii wydzielono kwaterę dla zmarłych dzieci. Malutkie nagrobki zachowały sie do lat osiemdziesiących XX wieku.

Teren cmentarza był oddzielony ogrodzeniem z żelaznych ozdobnych kutych krat na betonowej podmurówce. Wysokość ogrodzenia wynosiła ok. 1,6 metra. W ogrodzeniu znajdowała się tylko jedna furtka żelazna od strony uliczki, która oddzielała teren cmentarza od terenu kościoła (dzisiejsza Krucza).

Cmentarz administracyjne decyzją władz miasta Gdańska z lat dziewięćdziesiątych XX wieku przestał istnieć. Usunięto prawie wszystkie ślady po nim, przekształcając teren w planie zagospodarowania przestrzennego w rekreacyjne użytki zieleni miejskiej**. Trzeba mieć jednak świadomość, iż pozostał on cmentarzem, ponieważ nadal spoczywa tam ponad tysiąc szczątków dawnych mieszkańców naszej dzielnicy (nie przeprowadzono planowanej ekshumacji grobów)***.

Teren obecnie jest zaniedbanym i zaśmieconym miejscem zabaw dla okolicznej młodzieży. Stary kasztanowiec zaadaptowano na "wiszący domek". Zimą skarpa cmentarna od strony zachodniej jest miejscem zjazdów na sankach.

Po wykonaniu kilku alejek spacerowych i postawieniu kilkunastu ławek można byłoby przekształcić go w doskonały skwer parkowy. Zwłaszcza, że znajduje się tu dużo zieleni. W północnej części cmentarza można spotkać rozległe połacie terenu porośnięte bluszczem pospolitym (hedera helix), oraz krzakami dzikiego głogu. Drzewa, które tu rosną to głównie brzoza, buk, kasztanowiec i kilka okazów sosny. Można tu podziwiać wiekową brzozę o bardzo wygiętym pniu, konarach i niezwykłych kształtach. W koronach drzew występuje sporo gniazdującego ptactwa w okresie wiosny.

Dawny cmentarz ewangelicki na Stogach to obecnie zapomniany fragment historii naszej dzielnicy. Chyba warto zachować tego typu miejsca od zapomnienia.  Z całą pewnością powinna pojawić się tu tablica lub symboliczny obelisk informujący o miejscu spoczynku dawnych mieszkańców mojego miasta wzorem już upamiętnionych innych dawnych cmentarzy gdańskich. Warto także uszanować miejsce pochówku dawnych mieszkańców Stogów, którzy żyli tutaj przed nami i kształtowali to miejsce

Zródła:

- Archiwum Państwowe Gdańsk , sygn. APG 1611 - USC Heubude 1874 - 1942
- Archiwum Państwowe Gdańsk - APG 300 - Mapy, plany Gdańska 1520-1937.
- Archiwum Państwowe Gdańsk , sygn. APG 634 - Wieś Stogi 1892-1914.
- Archiwum Państwowe Gdańsk, sygn. 1158 - kolekcja fotogramów 1840-1945.
- Archiwum Państwowe Gdańsk, sygn, 1155 - kolekcja przeźroczy 1923-1944.
- Centralne Archiwum Ewangelickie w Berlinie - Wykaz ksiąg metrykalnych
   parafii ewangelickiej Danzig - Heubude 1896-1945.
- W.Nocny - Stogi, Zapomniana "Wyspa". Wyd. Oskar, Gdańsk 2006.
- Gdańsk 1945 -ZS pod red. M. Mroczki. Wyd. Marpress. Gdańsk 1996.
- W. Długokecki - Mierzeja Wiślana XIII-XV w. Wyd. UG, Gdańsk 1996.

konsultacje:

Dr  Bettina Wischhöfer
Verband Kirchlicher Archive
Lessingstraße 15 a
34119 Kassel

Dr Claudia Wander
Evangelical Central Archives in Berlin
Bethaniendamm 29
10997 Berlin


* Podstawową różnicą między cmentarzem chrześcijańskim, a żydowskim (lub wydzieloną kwaterą żydowską) jest odmienne traktowanie grobu. Poczucie chrześcijańskie pozwala na jego naruszenie i na dokonanie nowego pochówku po określonym czasie. Cmentarz nieużywany przez długi czas może być zlikwidowany. Według zasad judaizmu każdy nagrobek i cały cmentarz jest nienaruszalny, nieograniczenie trwały tak długo, jak znana jest jego lokalizacja. Do wyjątkowych należą przypadki, gdy ekshumacji dokonuje się dla przeniesienia szczątków do grobu w Ziemi Świętej lub do grobu rodzinnego, dla przeniesienia z cmentarza nieżydowskiego, jeśli cmentarzowi zagraża profanacja lub podmycie przez wodę.

** Zarówno w archiwum ZDiZM jak i UM Gdańsk nie znaleziono dokumentów potwierdzających przeprowadzenie systematycznej ekshumacji cmentarza na gdańskich Stogach.
Według informacji uzyskanych w UM Gdańsk - teren został jedynie "uporządkowany" na powierzchni dawnego cmentarza...

*** Osunięte spychaczem nagrobki prawdopodobnie wykorzystano w celu utwardzenia nawierzchni jednej z ulic dzielnicy Stogi.
Niewykluczone, iż znajdują się nadal na końcowym odcinku ulicy Wrzosy.

Autor prosi o przekazanie wszelkich informacji związanych z cmentarzem, ku naszej wspólnej wiedzy o historii dzielnicy.